Diz osteonekrozu, diz eklemindeki kemik dokusuna giden kan akışının azalması sonucu ortaya çıkan, tedavi edilmezse eklem hasarına yol açabilen ciddi bir hastalıktır. Halk arasında bu durum, kemik dokusunun beslenememesi sonucu kemik çürümesi olarak da bilinir.
Uzun süreli kortizon kullanımı, aşırı alkol tüketimi, bağışıklık sistemi hastalıkları, orak hücreli anemi ve kanın pıhtılaşmasını artıran problemler en önemli risk faktörleridir.
Ayrıca, vakaların çoğu menisküs kök yırtıkları ve eklem kıkırdağı altı yetersizlik kırıkları ile ilişkilidir. Erken tanı için genellikle Manyetik Rezonans (MR) gerekir.
Tedavi genellikle altta yatan nedenin düzeltilmesi ve ekleme binen yükün azaltılması ile başlar. Menisküs kök yırtığı varsa önce ameliyatla onarılması gerekir. Son yıllarda özellikle erken evrelerde intraosseöz bioplasti ve kemik iliği kaynaklı kök hücre uygulamaları başarılı sonuçlar vermektedir.
Dizde Osteonekroz Nedir?
Diz osteonekrozu, çoğunlukla uyluk kemiğinin iç kısmında (medial femur kondili) gelişen kanlanma bozukluğu ve yetersizlik kırığı ile ortaya çıkar.
Erken dönemde kemikte ödem ve mikro kırıklar oluşur. Bu süreç ilerledikçe kemik zayıflar, kıkırdak yüzeyini destekleyemez hale gelir ve eklemde çökme meydana gelebilir.
Tedavi edilmezse dizde kalıcı kireçlenme ve hareket kısıtlılığı gelişebilir.
Dizin Osteonekrozu Nedenleri Nelerdir?
Geçmişte nedeni bilinmeyen spontan osteonekroz vakalarının çoğunun, fark edilmemiş menisküs kök yırtıklarından kaynaklandığı anlaşılmıştır.
Bu yırtıklar, çömelme, yer silme, bahçe işleri gibi günlük aktiviteler veya kayak gibi sporlar sırasında oluşabilir. Menisküs dışarı kayarak koruma görevini kaybeder ve eklemde aşırı yüklenmeye neden olur.
Menisküs kök yırtıkları ile ilgili yazıma buradan ulaşabilirsiniz.
Ayrıca aşağıdaki faktörler de diz osteonekrozu gelişiminde rol oynayabilir:
- Menisküs ameliyatı sonrası
- Uzun süreli kortizon kullanımı
- Kemiklere yeterli kan akışının sağlanamaması
- Osteoporoz ve ileri yaş
- Subkondral yetersizlik kırıkları
- Menisküs kök yırtıkları
- Aşırı alkol tüketimi (alkolizm)
- Dalgıç hastalıkları (dekompresyon hastalığı)
- Kemik iliği yerini alan hastalıklar (ör. Gaucher hastalığı)
- Orak hücreli anemi
- Kanın pıhtılaşmasını artıran durumlar (hiperkoagülabilite)
- Sistemik lupus eritematozus (SLE)
- Enflamatuvar bağırsak hastalıkları
- Organ nakli hastaları
- Bazı viral enfeksiyonlar (CMV, hepatit, HIV, kızamıkçık, kızamık, suçiçeği)
- Proteaz inhibitörleri (HIV tedavisinde kullanılan bir ilaç grubu)
- Travma
Dizin Osteonekrozu Belirtileri Nelerdir?
Osteonekroz genellikle aşamalar halinde gelişir. İlk belirti çoğunlukla dizin iç tarafında hissedilen ani ve keskin ağrıdır. Bu ağrı bazen belirli bir aktivite, çömelme pozisyonu, derin diz bükülmesi gerektiren sporlar veya küçük bir yaralanma sonrası aniden başlayabilir. Özellikle menisküs kök yırtığı ile ilişkili vakalarda, başlangıçta dizin arka kısmında hissedilen bir ağrı ve bazen patlama (“pop”) hissi oluşabilir. Birkaç hafta içinde bu ağrı dizin iç tarafına kayarak belirginleşir ve eklem kıkırdağı ile kemik yüzeyinin doğrudan temas etmesine bağlı olarak şiddetlenebilir.
Hastalık ilerledikçe, etkilenen diz üzerine basmak ve ayakta durmak zorlaşır, eklemi hareket ettirmek ise ağrılı hale gelir.
Diğer belirtiler şunlardır:
- Diz ön ve iç kısmında şişlik
- Diz çevresinde dokunmaya hassasiyet
- Eklem hareket açıklığında azalma
Hastalığın ilerlemesi birkaç aydan bir yılı aşan sürelere kadar uzayabilir. Erken tanı son derece önemlidir; çünkü bazı araştırmalar, erken dönemde başlanan tedavinin hastalığın ilerlemesini yavaşlattığını ve sonuçları iyileştirdiğini göstermektedir.
Osteonekroz Evreleri ve Tanı Yöntemleri
- Evre 1: Başlangıç aşaması, sadece MR ile tespit edilir.
- Evre 2: Kemikte çökme öncesi durum, röntgen ve MR ile belirlenir.
- Evre 3: Kemiğin kısmen çökmesi ve eklem deformitesi oluşumu.
- Evre 4: Eklemde ileri düzeyde hasar ve deformite.
Dizin Osteonekrozu Nasıl Teşhis Edilir?
Tanı süreci, hastanın genel sağlık durumu, öyküsü ve şikâyetlerinin detaylı olarak değerlendirilmesi ile başlar. Ardından fizik muayene yapılır ve dizde şişlik, sıcaklık artışı, kızarıklık, hassasiyet, eklem hareket açıklığı ve stabilite durumu incelenir. Diz üzerine yük verildiğinde oluşan ağrı ve çevredeki kas-tendon-ligament yapılarında hasar olup olmadığı değerlendirilir.
Tanıyı kesinleştirmek ve hastalığın evresini belirlemek için görüntüleme yöntemlerinden yararlanılır:
- Röntgen: İleri evrelerde kemik yapısındaki değişiklikleri gösterir; erken evrede genellikle normaldir.
- Manyetik Rezonans (MR) görüntüleme: Erken evrede en duyarlı yöntemdir. Kemiğin ne kadarının etkilendiğini gösterir ve diğer dizde henüz belirti vermeyen osteonekrozu da ortaya çıkarabilir.
- Kemik sintigrafisi: Gerektiğinde kullanılan bu yöntemde, damar yoluyla verilen düşük dozda radyoaktif madde ile kemikteki aktivite artışı tespit edilir; osteonekrozda genellikle artmış tutulum izlenir.
Diz Osteonekroz Tedavisi
Dizdeki kemik dokusunun kanlanmasının bozulması sonucu ortaya çıkan bu ağrılı durumda, erken teşhis çok önemlidir. Erken evrede, diz osteonekroz tedavisi için cerrahi olmayan yöntemleri öncelikli olarak tercih ediyoruz. Ancak, hastalık ilerlemişse cerrahi müdahaleler kaçınılmaz hale gelebilir.
Ameliyatsız Tedavi Yöntemleri
Erken evrelerde ve etkilenen kemik alanı küçük olduğunda öncelikle cerrahi dışı yöntemler tercih edilir. Bunlar arasında:
- Dinlenme ve etkilenen diz üzerine yük bindirmeme; gerekirse bir süre koltuk değneği veya baston kullanma
- Ağrı ve iltihabı azaltmak için doktor kontrolünde nonsteroid antiinflamatuvar ilaçlar (NSAID’ler)
- Bazı durumlarda kemik erimesini yavaşlatmaya yönelik bifosfonat tedavisi
- Fizik tedavi ve özellikle uyluk kaslarını güçlendirip eklem hareket açıklığını korumaya yönelik egzersizler; gerektiğinde su içinde egzersiz
- PRP ve kök hücre gibi rejeneratif tedaviler
- D vitamini ve kalsiyum desteği
- Günlük aktivitelerde diz üzerine aşırı yük bindiren hareketlerden kaçınma
Cerrahi Tedavi Yöntemleri
Ameliyatsız tedaviye rağmen ağrı devam ediyorsa veya kemikte çökme riski yüksekse cerrahi seçenekler gündeme gelir:
- Artroskopik temizleme (debridman) ve mikro kırık (microfracture) yöntemi
- Core dekompresyon (kemik içi basıncın azaltılması)
- Core dekompresyon ile birlikte kemik-kıkırdak nakli veya intraosseöz bioplasti + kemik iliği kaynaklı kök hücre uygulamaları
- Osteotomi (tibia veya femur kesilerek yük dağılımının değiştirilmesi)
- İleri evrelerde total diz protezi veya uygun vakalarda kısmi diz protezi
Osteonekroz Hastaları İçin Öneriler
- Günlük aktivitelerde dize aşırı yük bindirilmemeli
- Düzenli ve düşük tempolu yürüyüşler
- Kilo kontrolüne dikkat edilmesi
- Dengeli ve kalsiyumdan zengin beslenme
Osteonekroz Hakkında Sık Sorulan Sorular (SSS)
Diz osteonekrozu kendiliğinden geçer mi?
Başlangıç evrelerinde bazen kendiliğinden iyileşebilir ancak çoğu vakada ilerlemeyi durdurmak ve eklem hasarını önlemek için tedavi gerekir.
Osteonekroz ilerleyici midir?
Evet, tedavi edilmezse ilerleyerek ciddi eklem sorunlarına ve kıkırdak kaybına neden olabilir.
Diz osteonekrozu kansere dönüşür mü?
Hayır, osteonekroz kansere dönüşmez.
Osteonekrozda ameliyat zorunlu mudur?
Başlangıç evrelerinde ameliyat gerekmez, ancak ileri evrelerde çökme veya ciddi kıkırdak hasarı varsa cerrahi kaçınılmaz olabilir.
PRP osteonekroz tedavisinde etkili midir?
Erken evre osteonekrozda PRP tedavisi semptomları azaltabilir ve iyileşmeyi destekleyebilir.
Intraosseöz bioplasti nedir ve osteonekrozda nasıl uygulanır?
İntraosseöz bioplasti, core dekompresyon prensibi ile kemik içine özel bir kanal açılarak, bu boşluğun kemik iliği kaynaklı kök hücre ve biyouyumlu dolgu materyalleri ile doldurulması işlemidir. Amaç, hem kanlanmayı artırmak hem de zayıflayan kemiği güçlendirmektir.
İntraosseöz bioplasti ile core dekompresyon arasındaki fark nedir?
Core dekompresyon sadece basıncı azaltıp kanlanmayı artırmayı hedeflerken, intraosseöz bioplasti aynı zamanda kemik dokusunu biyolojik olarak güçlendiren ek bir tedavi sağlar.
İntraosseöz bioplasti sonrası iyileşme süresi ne kadardır?
Hastaların çoğunda 4-6 hafta içinde yük verme kademeli olarak artırılır. Tam iyileşme süresi ise kemik hasarının boyutuna göre 3-6 ay arasında değişebilir.
İntraosseöz bioplasti ile birlikte kemik-kıkırdak nakli yapılabilir mi?
Evet, özellikle kıkırdak kaybı olan vakalarda kemik-kıkırdak nakli ile kombine edilerek eklem yüzeyinin onarımı desteklenebilir.
Sonuç
Diz osteonekrozu, dizdeki kemiğin kanlanmasının bozulması sonucu “çürümesi” ve zamanla çökmesidir. Çoğunlukla dizin iç tarafında hissedilen ani ve şiddetli bir ağrıyla başlar. Günümüzde bu durumun en sık görülen nedenlerinden birinin, fark edilmemiş menisküs kök yırtıkları olduğu ve bu durumun kemiğe aşırı yük bindirerek hasara yol açtığı anlaşılmıştır.
Erken teşhis için en güvenilir yöntem MR görüntülemesidir. Tedavi, hastalığın evresine göre planlanır ve öncelik eklemi korumaktır. Erken evrelerde yükten kaçınma, fizik tedavi ve altta yatan menisküs yırtığının onarılması gibi yöntemler esastır. Kemik içi basıncı azaltıp kemiği kök hücre ile güçlendiren intraosseöz bioplasti gibi modern tedaviler, eklemi kurtarmada yüksek başarı sunar. İlerlemiş vakalarda ise diz protezi kaçınılmaz hale gelebilir.
Uzman Doktor Tavsiyeleri
Dizinizde aniden başlayan, özellikle yük verince veya gece artan keskin bir ağrınız varsa, bunu basit bir ağrı olarak geçiştirmeyin. Osteonekroz şüphesinde, altta yatan menisküs kök yırtığı gibi bir problemi atlamamak ve erken tanı koyabilmek için mutlaka bir uzmana başvurun. Erken teşhis, ekleminizi kurtarmanın ilk ve en önemli adımıdır.
Teşhis konulduktan sonra, doktorunuzun önerdiği tedavi planına (koltuk değneği kullanımı, egzersizler, kilo kontrolü) harfiyen uymak, hastalığın ilerlemesini yavaşlatır. Özellikle altta yatan mekanik bir sorun varsa, bunun cerrahi olarak düzeltilmesi osteonekrozun ilerlemesini durdurmada kritik rol oynayacaktır.
Kişisel durumunuzun değerlendirilmesi ve size en uygun tedavi yönteminin belirlenmesi için utku erdem özer ile iletişime geçebilirsiniz. Detaylı bilgi için iletişim kanallarını kullanabilir veya doğrudan randevu alabilirsiniz.
